Một cặp vợ chồng tôi quen làm việc ở Lãnh sự Đức tại Sài Gòn rất hãnh diện vì con họ học trường quốc tế dạy bằng tiếng Anh. Viện Goethe ở Hà Nội in các chương trình của họ bằng hai thứ tiếng Anh và Việt, không có tiếng Đức. Tại thành phố 8 triệu dân là Sài Gòn, viện Goethe không tổ chức được một lớp tiếng Đức do người Đức dạy. Họ nói họ không đủ kinh phí. Thực ra là họ không đủ yêu quí tiếng nước họ để làm điều ấy. Ngôn ngữ dùng trong các buổi hội thảo giao lưu văn hóa của các cơ quan văn hóa Pháp là Pháp Việt, trong khi các buổi hội thảo của viện Goethe dùng ngôn ngữ Anh Việt.
Người Đức đã bắt đầu, tôi không biết từ bao giờ, mang mặc cảm về ngôn ngữ của họ, một trong những ngôn ngữ chính xác và sâu sắc nhất thế giới, ngôn ngữ của khoa học, triết học và thi ca. Ngôn ngữ của Goethe và Schiller, Kant và Heidegger, Kafka và Rilke.
Thứ hai tuần này, trong một bài báo đăng trên tờ FAZ, Stefan Klein kể lại một câu chuyện hơi buồn cười và hơi buồn. Tại một buổi hội thảo khoa học ở Berlin với một đề tài rất hay về Khoa học nghiên cứu ý nghĩ, ban tổ chức mới sáu nhà khoa học người Đức, ba người Mỹ, một người Anh. Tất cả đều tuyệt vời. Tất cả đều nói tiếng Anh và một tiếng-gì-như-tiếng-Anh, không có ai nói tiếng Đức, tuy thính giả hoàn toàn chỉ có người Đức. Sáu nhà khoa học người Đức, tuy trình độ chuyên môn rất cao, khi nói tiếng Anh họ tìm chữ hơi cộc kệch và đặt câu hơi ngô nghê, vì không phải là tiếng mẹ đẻ. Bài nói chuyện của họ mất đi nhiều ánh sáng và sự lưu loát mà đáng lẽ chúng đã có, nếu được trình bày bằng tiếng Đức.
Tại sao họ nói tiếng Anh? Vì họ cho là chỉ khi nói tiếng Anh, tầm quan trọng của họ mới được chấp nhận.
Bạn tôi làm cho EU tại Bruxelles nói rằng hầu hết các dự án nghiên cứu quan trọng đều lọt về tay người Anh, vì họ viết tiếng Anh hay hơn những người khác.
Thật đáng đau buồn, dường như ý thức nhân loại và sự đánh giá, nhận chân, càng ngày càng co cụm lại trong thế giới của người nói tiếng Anh và những người không thuộc thế giới này nhưng biết sử dụng ngôn ngữ của nó. Bạn viết một cuốn sách và nếu bạn không viết bằng tiếng Anh hoặc sách bạn chưa được dịch ra tiếng Anh cũng đồng nghĩa với bạn chưa viết ra cuốn sách đó.
Nếu loài người đang trên đường đi đến một ngày chỉ còn một ngôn ngữ, trở lại ngày trước khi tháp Babel làm Chúa nổi cơn thịnh nộ, thì tại sao tôi không vui?
Bởi vì mỗi ngôn ngữ không phải chỉ là phương tiện để người ta nói chuyện với nhau. Mỗi ngôn ngữ là những cánh cửa mở ra, dẫn về cả một nền văn minh, văn hóa, một lịch sử tư tưởng và những thứ làm cho trái tim một nhóm dân rung động. Có những thứ thuộc về quá khứ, ký ức, kỷ niệm và mộng mơ không dịch ra tiếng khác được.
Các cụ ta xưa học tiếng Hán không phải chỉ để nói chuyện với người Tàu. Họ học tiếng Hán để hiểu Khổng, Lão và các nhà thơ. Tương tự như vậy nếu bạn học tiếng Pháp, tiếng Nhật, tiếng Đức. Nếu tất cả các ngôn ngữ và các nền văn minh đều dịch ra tiếng Anh được, thì chúng ta chỉ cần học một thứ tiếng là hiểu cả thế giới. Điều đó không đúng. Có thể có những bản dịch tiếng Anh tốt của Đỗ Phủ, Baudelaire và Rilke, nhưng bản dịch là bản dịch, có những thứ thuộc về hơi thở không thể chuyển ngữ được. Ngay cả những thứ cứng rắn hơn hơi thở, To Be và Being trong tiếng Anh không đủ để dịch Sein, Seiendes và Dasein của Heidegger, và đó chỉ mới là khởi đầu.
Nếu văn minh, văn hóa thế giới chỉ còn được đọc qua một thứ tiếng Anh, chỉ có lịch sử nước Anh, và những giá trị của người Anh, người Mỹ, còn tồn tại. Trong một thế giới nơi các ngôn ngữ không còn bình đẳng, thế giới đó khó bình đẳng, và nghèo nàn đi.
